Đây là nội dung được các nhà khoa học trong và ngoài nước thảo luận tại hội thảo InnovaConnect với chủ đề "Hướng tới các thành phố bền vững: Các giải pháp tối ưu hóa nguồn nước đô thị phục vụ sản xuất nông nghiệp" ngày 5/6.
Theo đó, các chuyên gia cho rằng nước thải nên được xem là tài nguyên hay "mỏ vàng" mới để phát triển bền vững.
Tính đến cuối năm 2024, mỗi ngày cả nước thải ra khoảng 12 triệu mét khối nước thải chưa qua xử lý, B-Company (Nhật Bản) trích dữ liệu từ Hội Cấp thoát nước Việt Nam (VWSA).
Theo GS. Simon R. Bush, chuyên gia của Đại học và Nghiên cứu Wageningen (Hà Lan), các quốc gia có khí hậu gió mùa như Việt Nam đang phải đối mặt với sự biến động ngày càng lớn của lượng mưa. Có thời điểm nguồn nước thiếu hụt nghiêm trọng, nhưng cũng có lúc xuất hiện những đợt ngập lụt cục bộ do mưa lớn kéo dài.
"Thách thức về nước hiện nay không chỉ là vấn đề chất lượng mà còn là trữ lượng", GS. Bush nhận định.
Trước áp lực đó, các đô thị cần thay đổi cách tiếp cận trong quản lý tài nguyên nước. Thay vì coi nước thải là điểm kết thúc của quá trình sử dụng, nguồn nước này có thể trở thành đầu vào cho một chu trình tuần hoàn mới.
GS. Simon R. Bush trình bày tại hội thảo InnovaConnect diễn ra tại Trường Đại học Văn Lang (BTC).
Theo chuyên gia Hà Lan, nhiều quốc gia đã bắt đầu tái sử dụng nước thải trong sản xuất và sinh hoạt. Tuy nhiên, vấn đề quan trọng nhất là làm sao khai thác nguồn nước này một cách bền vững, đồng thời kiểm soát được các rủi ro về môi trường và sức khỏe.
Nguồn nước giàu dinh dưỡng cho nông nghiệp
Cùng quan điểm, GS. Adriaan Mels, cũng đến từ Đại học và Nghiên cứu Wageningen, cho rằng nước tái sử dụng có tiềm năng rất lớn đối với sản xuất nông nghiệp.
Nguyên nhân là trong nước thải sau xử lý vẫn còn chứa nhiều dưỡng chất quan trọng như nitơ, phốt pho và các nguyên tố vi lượng cần thiết cho cây trồng.
"Nếu nông dân nắm rõ thành phần dinh dưỡng trong nguồn nước tái sử dụng và sử dụng hợp lý, họ có thể giảm đáng kể lượng phân bón phải bổ sung", ông nói.
Điều này không chỉ giúp tiết kiệm chi phí sản xuất mà còn góp phần giảm áp lực lên môi trường do lạm dụng phân bón hóa học.
Tại Việt Nam, nhóm nghiên cứu của TS. Nguyễn Đăng Khoa (Trường Đại học Văn Lang) đang phát triển mô hình đất ngập nước kiến tạo - một hệ thống sử dụng đất, thực vật và vi sinh vật để xử lý nước thải theo cơ chế tự nhiên.
Mô hình này không chỉ giúp làm sạch nước mà còn hướng tới mục tiêu giữ lại một phần dưỡng chất để phục vụ sản xuất nông nghiệp.
Theo các nhà nghiên cứu, đây là giải pháp có thể giúp tối ưu hóa việc phân bổ nguồn nước. Khi nhu cầu tưới tiêu giảm, nguồn nước chất lượng cao sẽ được ưu tiên cho các hoạt động đô thị và công nghiệp đòi hỏi tiêu chuẩn khắt khe hơn.
Kiểm soát chặt rủi ro trước khi tái sử dụng
Dù tiềm năng rất lớn, các chuyên gia cho rằng việc tái sử dụng nước thải vẫn đối mặt với nhiều thách thức.
Bên cạnh công nghệ xử lý, vấn đề quan trọng là bảo đảm an toàn sức khỏe cộng đồng, duy trì chất lượng nước ổn định và kiểm soát các nguy cơ ô nhiễm môi trường trong dài hạn.
Theo TS. Nguyễn Đăng Khoa, hai nhóm rủi ro cần được giám sát nghiêm ngặt là mầm bệnh và các chất ô nhiễm tích tụ như kim loại nặng.
"Việc kiểm soát nguồn đầu vào, quan trắc định kỳ và đánh giá khả năng tích lũy trong đất, cây trồng cũng như bùn từ hệ thống đất ngập nước là yêu cầu bắt buộc để bảo đảm an toàn thực phẩm lâu dài", ông nhấn mạnh.
Một vấn đề khác được GS. Adriaan Mels lưu ý là hạ tầng phân phối nước tái sử dụng. Theo ông, nước thải đô thị phát sinh gần như liên tục quanh năm, trong khi nhu cầu tưới tiêu nông nghiệp lại biến động theo mùa vụ.
Điều này đòi hỏi phải có hệ thống lưu trữ và điều phối phù hợp nhằm cân bằng giữa nguồn cung và nhu cầu sử dụng.
Cần tầm nhìn dài hạn cho quản trị tài nguyên nước
Từ góc độ chính sách, GS. Simon Bush cho rằng nhiều quốc gia hiện vẫn tập trung giải quyết các vấn đề trước mắt thay vì xây dựng chiến lược dài hạn về quản lý tài nguyên nước.
Ông đánh giá Việt Nam là một trong những quốc gia chủ động ứng phó với các thách thức do biến đổi khí hậu gây ra. Tuy nhiên, để bảo đảm an ninh nguồn nước trong tương lai, cần tiếp tục nâng cao năng lực hoạch định chính sách và quy hoạch dài hạn.
Theo các chuyên gia, Việt Nam sở hữu nhiều hệ sinh thái đất ngập nước tự nhiên nhưng chưa được khai thác hiệu quả. Việc kết hợp lợi thế sinh thái sẵn có với kinh nghiệm và công nghệ quốc tế có thể mở ra hướng đi mới trong quản lý tài nguyên nước và phát triển nông nghiệp bền vững.
Các nhà khoa học nhận định, trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, dân số gia tăng và biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, việc biến nước thải thành nguồn tài nguyên tuần hoàn không chỉ là giải pháp môi trường mà còn là chìa khóa để bảo đảm an ninh nguồn nước và phát triển bền vững cho các đô thị trong tương lai.