Trong bối cảnh hàng hóa cơ bản như bánh mì, dầu ăn hay thuốc men trở thành thứ xa xỉ, bất ổn đang leo thang trong xã hội Iran, một nền kinh tế thuộc BRICS. Lần này, các cuộc biểu tình lan rộng và máu đã đổ. Đây được coi là thách thức lớn nhất đối với nền Cộng hòa Hồi giáo kể từ khi ra đời năm 1979.
Giá cả leo thang và sự sụp đổ của niềm tin kinh tế
Iran vốn phải nhập khẩu một lượng lớn hàng hóa thiết yếu như lúa mì, dầu ăn và nguyên liệu dược phẩm. Việc đồng rial lao dốc khiến chi phí nhập khẩu tăng vọt, buộc các thương nhân phải tăng giá, đẩy giá cả vượt xa khả năng chi trả của người tiêu dùng. Trong khi đó, hạn hán kéo dài suốt 5 năm qua khiến sản lượng nông nghiệp nội địa sụt giảm, càng làm tăng sự phụ thuộc vào hàng nhập khẩu đắt đỏ.
Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), lạm phát tại Iran được dự báo trung bình ở mức 42% trong năm 2025, tăng từ mức 33% của năm 2024. Tuy nhiên, con số thực tế có thể còn nghiêm trọng hơn. Truyền thông Iran từng đưa tin vào năm 2022 rằng một nửa dân số nước này không đạt mức tiêu thụ 2.100 calo/ngày, mức tối thiểu để duy trì thể trạng cơ bản.
Không chỉ có lạm phát, người dân Iran còn tức giận trước tình trạng ô nhiễm, thiếu hụt điện và khí đốt trong mùa đông, cũng như khả năng quản lý kém hiệu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Chính sách trợ giá xăng dầu vừa được điều chỉnh vào tháng 12 đã khiến giá nhiên liệu tăng mạnh, gây thêm gánh nặng cho người dân và doanh nghiệp.
Sự sụt giá của đồng rial là hệ quả tích tụ qua nhiều năm chịu các lệnh trừng phạt từ phương Tây, cộng thêm tham nhũng có hệ thống và sự suy yếu niềm tin vào nền kinh tế.
Theo trang Bonbast.com, đồng rial đã mất khoảng 45% giá trị so với USD chỉ trong năm 2025, khi người dân ồ ạt chuyển đổi tiền tiết kiệm sang ngoại tệ, vàng hoặc bất động sản. Hiện tại, 1 USD được giao dịch ở khoảng hơn 1,4 triệu rial.
Trong khi đó, nguồn thu lớn nhất của Iran là xuất khẩu dầu mỏ cũng bị bóp nghẹt. Theo ước tính của IMF, giá dầu Brent đã giảm khoảng 18% trong năm qua, chỉ còn khoảng 60 USD/thùng. Mức này thấp hơn rất nhiều so với mức 165 USD/thùng cần thiết để cân bằng ngân sách nhà nước.
Chính sách tỷ giá hối đoái phân tầng, nơi chính phủ trợ giá một số mặt hàng nhập khẩu cho một số nhóm nhất định, đã khiến hệ thống tài chính thêm méo mó và tạo ra cơ hội tham nhũng, càng khiến công chúng phẫn nộ.
Giàu tài nguyên nhưng dân ngày càng nghèo
Dù sở hữu trữ lượng dầu mỏ khổng lồ, Iran không thể bán dầu ra thị trường quốc tế một cách tự do do các lệnh cấm vận do Mỹ và đồng minh áp đặt suốt nhiều thập kỷ.
Ban đầu, nhằm đáp trả việc Iran bắt giữ Đại sứ quán Mỹ năm 1979, các biện pháp trừng phạt đã được siết chặt theo thời gian, đặc biệt sau khi Tehran bị cáo buộc phát triển vũ khí hạt nhân.
Hậu quả là nền kinh tế Iran thiếu vắng đầu tư nước ngoài, công nghệ hiện đại và dần tụt hậu. Các ngành công nghiệp chủ chốt rơi vào tay các tổ chức bán công hoặc quỹ từ thiện tôn giáo lớn, vận hành thiếu minh bạch và kém hiệu quả. Hạ tầng xuống cấp, nông nghiệp ì ạch vì quản lý yếu kém và khủng hoảng nước nghiêm trọng.
Dầu mỏ vẫn là trụ cột chính nhưng phần lớn được bán cho các nhà máy lọc dầu Trung Quốc thông qua mạng lưới giao dịch ngầm, với mức giá chiết khấu sâu để lách lệnh trừng phạt.
Sau thỏa thuận hạt nhân năm 2015, một số lệnh cấm vận của Liên Hợp Quốc từng được nới lỏng. Tuy nhiên, việc Mỹ rút khỏi thỏa thuận năm 2018 đã đưa Iran quay lại vòng trừng phạt nghiêm ngặt. Các cuộc đàm phán vào tháng 4/2025 nhằm tìm kiếm thỏa thuận mới cũng không đi đến kết quả.
Tình hình trở nên tồi tệ hơn sau khi Israel tiến hành không kích vào tháng 6/2025, phá hủy phần lớn cơ sở hạ tầng hạt nhân của Iran. Tháng 9 cùng năm, các lệnh trừng phạt toàn diện của LHQ chính thức được tái áp đặt.
Không giống các cuộc biểu tình trước đây, thường bùng phát từ các sự kiện xã hội hay chính trị cụ thể, lần này nguyên nhân đến từ thực tế đời sống bao gồm lạm phát cao, giá cả tăng phi mã và điều kiện sống ngày càng khắc nghiệt. Điều này khiến mọi tầng lớp, từ trung lưu, lao động, sinh viên đến tiểu thương, đều tham gia, bất kể họ theo xu hướng bảo thủ hay tự do.
Chính vì vậy, chính quyền đang gặp khó khăn trong việc đưa ra đối sách thống nhất. Tổng thống Masoud Pezeshkian, với lập trường ôn hòa, công khai gọi yêu cầu của người biểu tình là “hợp lý”, kêu gọi lực lượng an ninh kiềm chế. Ngược lại, Đại giáo chủ Khamenei lại có quan điểm cứng rắn hơn.