Trong bối cảnh eo biển Hormuz bị phong tỏa và các nhà máy luyện nhôm khổng lồ tại vùng Vịnh trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công quân sự, ngành công nghiệp thế giới – đặc biệt là Nhật Bản – đã rơi vào một cuộc khủng hoảng nguyên liệu thô chưa từng có.
Sự khan hiếm nhôm sơ cấp đã đẩy các cường quốc công nghiệp vào một tình thế trớ trêu: Nhật Bản, quốc gia từng tự nguyện cắt đứt quan hệ thương mại nhôm với Nga từ năm 2022 vì lý do chính trị, nay buộc phải gạt bỏ những rào cản đó để ngỏ lời mua lại nguồn kim loại từ tập đoàn Rusal của Nga nhằm cứu vãn nền sản xuất nội địa.
Sự sụp đổ của chuỗi cung ứng nhôm vùng Vịnh
Khu vực vùng Vịnh đóng góp khoảng 9% tổng sản lượng nhôm sơ cấp toàn cầu, tương đương gần 7 triệu tấn mỗi năm. Tuy nhiên, tầm quan trọng thực sự của khu vực này nằm ở khả năng xuất khẩu. Trong khi Trung Quốc sản xuất phần lớn nhôm để tiêu thụ nội địa, các quốc gia vùng Vịnh lại là những nhà cung cấp chính cho thị trường quốc tế, đặc biệt là châu Âu, Bắc Mỹ và Đông Á.
Việc đóng cửa eo biển Hormuz đã khiến các nhà sản xuất không thể vận chuyển nhôm ra thị trường và cũng không thể nhập khẩu quặng alumina – nguyên liệu đầu vào thiết yếu từ Úc và Indonesia. Tình trạng này đã dẫn đến một loạt các tuyên bố bất khả kháng và cắt giảm sản lượng chưa từng có trong lịch sử ngành nhôm.
Sự mất mát khoảng 3,5 triệu tấn năng lực sản xuất trong năm 2026, tương đương 5,4% công suất toàn cầu, đã tạo ra một lỗ hổng cung ứng mà không một quốc gia nào ngoài Nga có thể nhanh chóng lấp đầy.
Khi nguồn cung từ vùng Vịnh biến mất, giá nhôm trên Sàn giao dịch kim loại London (LME) đã tăng vọt từ mức 3.157 USD/tấn lên mức cao nhất trong 4 năm là 3.600 USD/tấn vào đầu tháng 4 năm 2026. Tuy nhiên, sự căng thẳng thực sự nằm ở phí chênh lệch vật chất – số tiền mà người mua phải trả thêm so với giá LME để nhận được hàng hóa tại cảng.
Tại Nhật Bản, mức phí này đã tăng lên 350-353 USD/tấn cho quý 2 năm 2026, mức cao nhất trong 11 năm qua. Tại châu Âu, con số này đạt 600 USD/tấn, trong khi tại Hoa Kỳ, phí chênh lệch đạt mức kỷ lục 2.500 USD/tấn. Sự chênh lệch khổng lồ về giá giữa các khu vực đã tạo ra một lực hút mạnh mẽ đối với bất kỳ nguồn cung nào còn sót lại trên thị trường toàn cầu.
Nguồn cung nhôm của Nga - Vị thế của "kẻ ngoài lề" đầy quyền lực
Trong khi các đối thủ tại vùng Vịnh đang chật vật với xung đột, tập đoàn nhôm Rusal của Nga lại đứng trước một cơ hội hiếm có để tái cấu trúc thị trường xuất khẩu. Dù đã bị các quốc gia G7 và Nhật Bản hạn chế từ sau năm 2022, Nga vẫn duy trì được một nền tảng sản xuất và công nghệ mà thế giới khó có thể phớt lờ hoàn toàn.
Rusal là nhà sản xuất nhôm lớn nhất thế giới ngoài Trung Quốc, đóng góp khoảng 5,3% sản lượng toàn cầu năm 2025. Với chuỗi sản xuất khép kín từ khai thác quặng bauxite, luyện alumina đến điện phân nhôm sơ cấp, Rusal sở hữu một khả năng cung ứng cực kỳ ổn định, không phụ thuộc vào các hành lang vận tải nhạy cảm như eo biển Hormuz.
Sản lượng của Nga tập trung tại các cụm công nghiệp khổng lồ ở Siberia, nơi có nguồn năng lượng dồi dào và ổn định.
Vào năm 2025, tổng sản lượng nhôm của Rusal đạt 3,918 triệu tấn. Điều đáng chú ý là mặc dù báo cáo lỗ ròng 455 triệu USD trong năm ngoái do chi phí bán hàng tăng cao, Rusal vẫn duy trì được doanh số bán hàng thực tế là 4,5 triệu tấn nhờ giải phóng các kho hàng dự trữ từ những năm trước. Đây chính là nguồn hàng dự phòng quan trọng mà các nhà nhập khẩu Nhật Bản đang nhắm tới khi các nguồn cung khác bị đứt gãy.
Một trong những yếu tố khiến nhôm Nga trở nên đặc biệt hấp dẫn đối với Nhật Bản – quốc gia đang thực hiện Chiến lược Tăng trưởng Xanh – chính là nguồn gốc năng lượng của nó. Khoảng 90-95% lượng nhôm của Rusal được sản xuất bằng điện từ các nhà máy thủy điện sạch ở Siberia.
Thương hiệu nhôm ALLOW của Rusal có dấu chân carbon dưới 4 tấn CO2 trên mỗi tấn nhôm sản xuất, thấp hơn nhiều so với mức trung bình 12,6 tấn của thế giới. Trong bối cảnh Nhật Bản đặt mục tiêu cắt giảm phát thải trong toàn bộ chuỗi cung ứng, việc sử dụng nhôm Nga giúp các hãng xe như Toyota hay Nissan đạt được các chỉ số ESG (Môi trường, Xã hội và Quản trị) mà không phải trả mức phí quá đắt đỏ cho các nguồn nhôm xanh khác từ châu Âu.
Hơn nữa, Rusal đang triển khai công nghệ cực dương trơ thay thế cực dương carbon truyền thống bằng vật liệu gốm hoặc kim loại không tiêu thụ. Nhôm được sản xuất từ công nghệ này có độ tinh khiết cực cao (loại A7 theo tiêu chuẩn Nga, tương đương P1020 quốc tế), rất lý tưởng cho các ứng dụng công nghệ cao trong ngành điện tử và hàng không.
Tại sao Nhật Bản cần nhôm đến thế?
Nhật Bản không tự sản xuất nhôm sơ cấp mà hoàn toàn phụ thuộc vào nhập khẩu để duy trì nền công nghiệp chế tạo, vốn đóng góp tới 20% GDP của quốc gia này. Việc thiếu hụt nhôm không chỉ là vấn đề về nguyên liệu mà là một mối đe dọa trực tiếp đến sự tồn vong của hàng loạt ngành công nghiệp trụ cột.
Nhôm là thành phần thiết yếu trong chiến lược "nhẹ hóa" phương tiện nhằm tiết kiệm nhiên liệu và tăng phạm vi hoạt động của xe điện (EV). Theo ước tính, một chiếc ô tô hiện đại sử dụng trung bình từ 150kg đến 250kg nhôm cho nhiều bộ phận khác nhau.
Các hãng xe lớn như Toyota, Nissan và các nhà sản xuất phụ tùng đang tìm kiếm các loại hợp kim đúc sơ cấp từ Rusal cho các chi tiết cụ thể như Vành xe, Khối động cơ và Nắp xi lanh, Cánh tay treo và Cấu trúc khung gầm.
Khi nguồn cung từ vùng Vịnh (chiếm 27% lượng nhập khẩu của Nhật Bản) bị gián đoạn, các hãng xe đã ngay lập tức cảm nhận được tác động. Toyota đã phải cắt giảm sản lượng khoảng 40.000 xe hướng tới thị trường Trung Đông chỉ trong hai tháng đầu của cuộc xung đột. Nếu tình hình khan hiếm không được giải quyết, các chuyên gia cảnh báo toàn bộ ngành ô tô Nhật Bản có thể phải tạm dừng sản xuất trong vòng chưa đầy 4 tháng.
Nhật Bản là trung tâm sản xuất các linh kiện điện tử tinh vi, nơi nhôm có độ tinh khiết cao là không thể thay thế. Đĩa cứng máy tính (HDD) và Tụ điện sử dụng nhôm siêu tinh khiết để đảm bảo tính dẫn điện và độ bền của bề mặt lưu trữ.
Khí Heli là một phụ phẩm của quá trình khai thác khí đốt và cũng liên quan mật thiết đến hạ tầng năng lượng phục vụ luyện nhôm. Sự gián đoạn từ Qatar (nơi sản xuất 1/3 lượng Heli thế giới) đã khiến giá loại khí này tăng 40%, đe dọa trực tiếp đến các dây chuyền sản xuất chip của Nhật Bản.
Dữ liệu nhập khẩu năm 2025 cho thấy Nhật Bản đã phụ thuộc nặng nề vào UAE (18,8%, tương đương hơn 400.000 tấn) trong khi nhôm Nga chỉ còn chiếm 3% (khoảng 68.000 tấn). Khi eo biển Hormuz bị đóng cửa, nguồn cung 27% từ vùng Vịnh biến mất, Nhật Bản nhận ra rằng các nguồn cung khác như Úc hay Ấn Độ không thể đáp ứng ngay lập tức các yêu cầu về khối lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe của ngành ô tô.
Sự thay đổi quan điểm không đến từ các chính trị gia mà đến từ các nhà lãnh đạo công nghiệp. Ông Koji Sato, Giám đốc điều hành của Toyota, đã đưa ra cảnh báo khẩn cấp tới gần 500 nhà cung cấp về một cuộc "khủng hoảng sinh tồn" của ngành ô tô. Ông nhấn mạnh rằng trừ khi các nhà cung cấp tìm được nguồn nguyên liệu ổn định và cắt giảm chi phí, các công ty Nhật Bản sẽ không thể duy trì khả năng cạnh tranh trước sự trỗi dậy của các thương hiệu xe điện Trung Quốc.
Trong bối cảnh đó, các nhà sản xuất phụ tùng Nhật Bản đã bắt đầu đàm phán với Rusal từ giữa tháng 3/2026 để đảm bảo các hợp đồng cung cấp dài hạn cho các loại hợp kim đúc. Đây là một quyết định thuần túy dựa trên nhu cầu thực tế, khi các nhà cung cấp phương Tây khác như Rio Tinto đã đình chỉ đàm phán để chờ giá tăng cao hơn, khiến người mua Nhật Bản không còn lựa chọn nào khác.
Rusal, dù không đưa ra bình luận chính thức, nhưng rõ ràng đang tận dụng tối đa lợi thế này. Việc chuyển hướng hàng từ Trung Quốc sang Nhật Bản không chỉ giúp họ tăng doanh thu nhờ phí chênh lệch cao mà còn giúp phá vỡ thế cô lập về kinh tế.
Cuộc xung đột tại Iran năm 2026 đã chứng minh rằng nhôm không chỉ là một kim loại, mà là một công cụ của quyền lực và sự sinh tồn công nghiệp. Việc Nhật Bản buộc phải quay lại đàm phán mua nhôm từ Nga là một minh chứng rõ nét cho sự thất bại của các chính sách cô lập kinh tế khi chúng đối đầu với thực tế khắc nghiệt của sự thiếu hụt tài nguyên.
Nga, thông qua tập đoàn Rusal, đã thể hiện rằng trong một thế giới mà chuỗi cung ứng bị vũ khí hóa, quốc gia nào sở hữu tài nguyên và hạ tầng sản xuất ổn định sẽ luôn có tiếng nói quyết định. Họ sử dụng lợi thế về năng lượng sạch và hạ tầng sản xuất để tái khẳng định vị thế của mình trên bản đồ thế giới.